امام خمینی (ره) و علوم انسانی در ایران: گذشته، حال و آینده
سخنرانی دکتر محمد علی فتح الهی با موضوع امام خمینی (ره) و علوم انسانی در ایران: گذشته، حال و آینده این هفته برگزار شد.

شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی برگزار کرد:
 
سخنرانی علمی
امام خمینی (ره) و علوم انسانی در ایران: گذشته، حال و آینده
سخنران: دکتر محمد علی فتح الهی



 
زمان:
پنج شنبه 5 دیماه 98
10:45_9:30

مکان: پژوهشگاه علوم انسانی- سالن اندیشه
همراه با پرسش و پاسخ



« گزارش سخنرانی »
 

امام خمینی (ره) و علوم انسانی
 
دکتر محمد علی فتح الهی در ابتدای سخنرانی به این نکته پرداخت که اگر علوم انسانی را هرچند با مسامحه، همان علوم فرهنگی بدانیم؛ به نظر می رسد که دیدگاه امام خمینی(ره) نسبت به عقل عملی انسان و نیز جایگاه حکمت عملی در بین سایر دانش ها می تواند نقطه عزیمت مناسبی برای مواجهه با علوم انسانی از منظر امام راحل باشد. وی افزود: هرچند که رشته های علمی مصطلح در حوزه علوم انسانی، ارزش و اهمیت خود را دارند و البته که در شکل دهی به فرهنگ فردی و اجتماعی تعیین کننده می باشند. ابتدا لازم به توضیح است که آن چیزی که با فرهنگ نسبت پیدا می کند عقل نظری و عملی انسان است که از امور وجودی و هویتی می باشند و با حکمت عملی و نظری تفاوت دارند.
وی اظهار داشت: نگاه امام خمینی(ره) به علوم انسانی را می توان از تفسیر ایشان نسبت به حدیث شریف نبوی که در کتاب "چهل حدیث" آمده است؛ استنباط نمود. قال النّبیّ، صلّی الله علیه و آله: إنّما العلم ثلاثة: آیة محکمة، أو فریضة عادلة، أو سنّة قائمة، و ما خلاهنّ فهو فضل. (اصول کافی، ج 1، ص 32، « کتاب فضل العلم»، «باب صفة العلم و فضله»، حدیث 1.) بویژه در تبیین فریضه عادله که آن را بر اخلاق و حکمت عملی تطبیق می دهند؛ صیرورت انسان و جامعه را مطرح می کنند. حكمت عملى، تحولات روحى و شخصيتى افراد و تجمعات انسانى و رشد و تکاملی را که در شخصیت انسان و جامعه انسانی روی می دهد را بررسی می کند.
به گفته فتح الهی، از نظر امام راحل، مباحث این حوزه تحت تأثير امور واقعی و همچنین اعتباريات، مى‏باشد و لذا تلفيقى از دو روش استدلال عقلى و نقلى، براى شناخت آنها لازم خواهد بود. البته مسائل این حوزه را از اعتباریات جدا می کنند. امام(ره) توجه به اعتباریات را مستقل و غیر از خود اعتباریات در نظر می گیرند که می توان گفت، حوزه حکمت عملی، معطوف بررسی این توجه ها می باشد.
نظام، امر اعتباری است. این امر اعتباری مورد توجه قرار گرفته است و همه عقلای عالم به حفظ این نظم اعتباری، اهتمام دارند. جنگ ها هم برای حفظ نظم و انتظام ها می باشد .... برای حفظ این نظام اعتباری که البته غیر از افراد، واقعیت دیگری ندارد؛ باید تلاش و کوشش نمود. ملکیّت که اعتباری است؛ در صورت خدشه دار شدن، مورد اعتراض می شود. زوجیّت هم همینجور یک اعتبار عقلا می باشد. همه احکام شرع، اعتباری هستند و اصلها باید برای حفظ این اعتبار قربانی شوند.
(تقریرات فلسفه، ج1 شرح منظومه، ص316)
 
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی خاطرنشان کرد: حکمت عملی چگونگی ایجاد توجه به اعتباریات و چگونگی استحکام عقاید را بررسی و تحلیل می کند و باید بتواند این توجه و استحکام ایمانی را که همان عقل عملی است، ایجاد نماید. ایمان، عقل عملی و تخیل اخلاقی مربوط به واقعیت واحدی هستند که حوزه تکثّر هم می باشند و مورد پژوهشهای حکمت عملی می باشند. وی افزود: حکمت عملی عبارت از علم به اعتباریات نیست؛ بلکه عبارت از علم به کیفیت شکل گیری عقل عملی و توجه و ایمان به اعتباریات است که حکومت را شکل می دهد. به تعبیر دیگر علم همان توجه و ایمان و تشکیل حکومت می شود. عقل عملی که توجه و ایمان می باشد در شخصیت انسان مؤمن و نظام اجتماعی دینی تحقق و تعیّن پیدا می کند. عقل عملی باعث می شود که بخش های جدا از هم حکمت نظری یعنی فقه، حکمت عملی و فلسفه، به هم پیوند یابند.
وی توضیح داد: امام، غلبه تاریخی حکمت نظری بر حکمت عملی را کنار می گذارد و این امر را با کنار گذاشتن تعریف رایج از انسان به عنوان حیوان ناطق انجام می دهد. می فرمایند:
حیوان بودن که برای انسان، معنی جنسی دارد برای حیوانات، جنس نیست و بلکه فصل است. کما اینکه نبات بودن هم که جنس برای حیوان است برای نباتات معنی جنسی ندارد و فصل است. همه حیوانات نوع واحدی هستند و حیوان بودن برای آنها معنای جنسی ندارد و انسان هم که حیوان بودن برای او معنی جنسی دارد نوعی جدا برای خودش می باشد. حیوان بودن یا قوه حیات حیوانی، در ضمن وجود انسان است؛ ولی حیوانات، نوع واحد هستند هرچند که صنف های مختلف حیوانات را داریم. حیوانات همه یک نوع واحدند، منتها اصناف مختلف دارند. مثلا اسب یک صنف آن است و قاطر صنف دیگر آن است. چنان که انسان صنف های مختلف دارد. گرچه مسلماً تفاوت بین دو صنف انسان از حیث قیافه و هوش و فهم بیشتر از تفاوت خر و اسب خواهد بود.
) تقریرات فلسفه، ص282)
به گفته فتح الهی، از نظر امام(ره) حیوان بودن را نمی توان جنس مشترک برای انسان و حیوان دانست. ناطق بودن، حقیقت انسان است؛ همانطور که حیوان بودن، حقیقت حیوانات و نبات بودن، حقیقت نباتات است. نبات یک نوع، حیوان یک نوع و انسان نوع دیگر است. حقیقت انسان هم در همان نطق او می باشد. ناطق بودن که فصل اخیر انسان است؛ حقیقت او را شکل می دهد و لذا انسان، همان ناطق است. (همان، ص287،ص292) می توان نتیجه را گرفت که قوه درک کلیات و ناطق بودن انسان، کمالی برای او نسبت به حیوانات محسوب نمی شود. اینها نوع واحدی نیستند که امکان مقایسه بین آنها وجود داشته باشد. اگر انسان قسیم سایر حیوانات باشد این توهم پیش می آید که انسان از سایر حیوانات برتر است.(همان، ص395)
وی خاطرنشان کرد: امام(ره) حکمت عملی را علم نظری می دانند که با فکر و برهان سرو کار دارد. هرچند که از نظر ایشان باید بتواند ضمن بحث از مبادی و عمل اخلاقی، عمل اخلاقی را هم القا کند. در غیر این صورت ارزش چندانی نخواهد داشت. حکمت عملی باید القا کننده باشد و مخاطب را به عمل وادارد. لازمه اش هم این است که تعلیم دهنده، خودش عامل باشد. امام خمینی(ره) در باره علوم عملی و بویژه اخلاق می فرمایند:
کتاب اخلاقی آن است که بیانات طوری باشد که کانّه مخلوط به عمل است و در ضمن تعلیم ریشه ها و مبادی اخلاق، عمل اخلاق و فضیلتی را هم به خواننده تحمیل کند. مثل نسخه نباشد که بنویسند و به دست مردم بدهند بلکه مثل دوا باشد که به خورد مردم داده شود... نویسنده کتاب اخلاقی باید خودش مرد اخلاقی باشد تا بتواند عمل را به خواننده تزریق کند. مرد اخلاقی آن است که حقایق را بیان کند. باید کلماتی مخلوط نمایند که انسان را به عمل وادارد. مقارن با تبشیر و خواص و آثار و تعریف روحانیات باشد.
(تقریرات فلسفه، صص360-361)
وی عنوان کرد: مورد تفسیر قرآن کریم هم چنین نگاهی را دارند. تا جایی که در کتاب تقریرات فلسفه می فرمایند:
چنانکه به عقیدۀ من تفسیر هم برای قرآن ما نوشته نشده است، گرچه خیلی از‏ ‏کتابها را انسان می بیند که به اسم تفسیر است؛ ... اما آن جنبۀ تفسیر و مقصود اصلی قرآن که هدایت‏ ‏مردم است زمین مانده است؛ .... صاحبان‏ تفسیر متوجه آن جهات هدایت و تذکر قرآن نیستند و نکات هدایت و سوق جمعیت به‏ ‏شاهراه هدایت را بیان نمی نمایند؛.‏
قرآن یک کتاب دعوت است که انسان را به اصل حقایق دعوت می کند و‏ ‏همّت کتاب دعوتی، ایجاد عقایدی است که برای مدعوّین در نظر دارد.
فتح الهی در پایان سخنرانی خود گفت: به نظر می رسد که از نظر امام خمینی(ره) می توان شکل گیری قلب و هویت انسانی را شروعی به شکل گیری فرهنگ در میان انسانها تلقی کرد. آن حقیقتی که با توجه، ایمان، اخلاق و تخیّل گره خورده است و به عقل عملی تعبیر می شود. دانشهای نظری چون فلسفه، اخلاق و فقه هم در راستای تحقق این هویت و عقل عملی انسان معنی پیدا می کنند. امام خمینی(ره) علم صحیح را آن می دانند که به واسطه نورانیت و روشنیش در قلب اطمینان آورد و شک و ریب را زایل نماید. 

 
1398/10/2


نام و نام خانوادگی :
ایمیل :
* متن کامنت :
 

خانه چاپ ارسال به دوستان نسخه متنی کوچک کردن متن بزرگ کردن متن دانلود خروجی پی دی اف خروجی میکروسافت ورد
تعداد بازدید : 492
4.6/10 (تعداد آرا 11 نفر )